lannaworld.com
จารีตประเพณี
จารีตประเพณี คือประเพณีที่สังคมถือว่า ถ้าผู้ใดฝ่าฝืนหรืองดเว้นไม่กระทำตาม
จะเป็นความผิดรุนแรง เพราะอาจมีผลทำให้เกิดความเดือดร้อนมาสู่บุคล ครอบครัว และชุมชนได้
ทั้งนี้มักเกี่ยวข้องกับศีลธรรม บทบัญญัติ หรือกฏหมาย ที่สังคมให้ความเชื่อถือ
ดังได้ปรากฏเป็นความผิดในลักษณะต่าง ๆ ดังนี้
ผิดผี คือการผิดประเพณีของหนุ่มสาว
ที่มีการล่วงเกินถึงขั้นจับมือถือแขนหรือเสียตัว ซึ่งตั้งแต่โบราณมาชาวล้านนาถือว่าการกระทำเช่นเป็นความผิดต่อผีปู่ย่าตายายและผีบ้านผีเรือน
การที่ลูกหลานคนใดโดยเฉพาะผู้หญิง หากถูกล่วงเกินแล้วไม่บอกกล่าวแกผู้ใหญ่ให้รับทราบ
ถือเป็นการไม่เคารพยำเกรงต่อผีที่คอยปกป้องดูแลรักษา ลูกหลาน ลูกหลานหรือครอบครัวจะถูกลงโทษ
เช่น ทำให้เกิดความเจ็บป่วยทำให้ได้รับเคราะห์ภัยต่าง ๆ เป็นต้น แต่ถ้าหากมีการบอกกล่าวผู้ใหญ่ให้ทราบ
จะมีการทำพิธีขอขมาผีโดยฝ่ายชายผู้ที่ได้ล่วงละเมิดผีฝ่ายหญิงจะนำ ธูปเทียน ดอกไม้
ค่าเสียผี และเครื่องเซ่นไหว้อื่น ๆ ตามที่กำหนดทำการขอขมา ถ้าการขอขมานั้นมีการตกลงให้
หนุ่มสาวอยู่กินกันฉันสามีภรรยา จะเรียกว่า "ใส่ผี" แต่ถ้าไม่ตกลงจะเรียกว่า "เสียผี"
ผิดรีตหรือ ผิดฮีต คือการผิดจารีต
หมายถึงการกระทำสิ่งที่ผิดแผกไปจากจารีตเดิมที่เคยปฏิบัติกันในครอบครัวหรือชุมชน
เช่น การเลี้ยงผีเสื้อบ้านหรือผีของหมู่บ้านปกติจะประกอบพิธีกันในช่วงสงกรานต์
แต่อยู่ ๆ ก็เปลี่ยนมาทำในเดือนอื่นถือเป็นการผิดรีต หรือเครื่องเซ่นไหว้ผีปู่ย่าเคยกำหนดกันไว้ว่าไก่
๑ ตัว เหล้า ๑ ขวด แต่กลับเปลี่ยนเป็นบะหมี่ หรืออาหารแห้งตามสะดวกก็ถือว่าผิดรีตเช่นกันเป็นต้น
การผิดรีตนี้ถ้าเป็นการปฏิบัติต่อผีก็อาจทำให้ผีปู่ย่า ผีบ้านผีเมืองไม่พอใจ ทำให้เหตุเภทภัยต่าง
ๆ ขึ้นกับบุคคลหรือบ้านเมืองได้
ผิดคลอง หรือ ผิดกอง ซึ่งแบ่งออกเป็น
คลองโลก และคลองธรรม การกระทำที่ผิดคลองโลกเป็นการกระทำที่ผิดระเบียบที่ชาวมนุษย์โลกกระทำกัน
เช่น การเอาลูกสาวมาเป็นภรรยา การเอาลูกชายเป็นสามี การเหยียบย่ำทำลายเพื่อนมนุษย์เดียวกัน
เป็นต้น ส่วนการกระทำผิดคลองธรรม เป็นการกระทำผิดศีลธรรมคำสั่งสอนของศาสนา เช่น
การเข่นฆ่าทำร้ายผู้อื่น การลักขโมยของผู้อื่น การมีชู้ไม่ซื่อตรงต่อคู่ชีวิต การไม่ดูพ่อแม่หรือผู้มี
พระคุณ เป็นต้น โดยเฉพาะชาวล้านนาซึ่งส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ หากมีการล่วงละเมิดต่อพระสงฆ์
เช่น ต่อว่าหรือทำร้ายใด ถือเป็นการกระทำผิดทำให้เกิดบาปได้
ผิดครู คือการไม่เคารพครูบาอาจารย์
ซึ่งชาวล้านาแต่เดิมมานั้นไม่ว่าจะศึกษาเล่าเรียนวิชาใด ๆ จะมีการขึ้นครูหรือไหว้ครูก่อน
และเมื่อได้วิชาติดตัวนำไปใช้ประโยชน์แล้ว ถือว่าควรมีการบูชาครูสม่ำเสมอ โดยเฉพาะก่อนที่จะนำวิชาไปใช้ก็จะทำพิธีไหว้ครูก่อน
ดังนั้นที่บ้านเรือนคนสมัยก่อนจะมีการทำหิ้งบูชาไว้ หากผู้ใดไม่มีความเคารพครูบาอาจารย์
นอกจากจะเป็นผู้อกกตัญญูแล้ว ผีครูอาจทำให้ได้รับความเจ็บป่วย เสียสติ หรือไม่มีความเจริญในชีวิต
ผิดป่า คือการกระทำที่ไม่ควรเมื่อเข้าไปในป่า
เช่น พูดไม่ดีเมื่อเข้าป่า ด่าว่าป่าเขาทะเลาะกับผู้ร่วม เดินทาง พูดเป็นลางร้าย
เป็นต้น อาจเกิดอาเพทแก่บุคคลและคณะที่เดินทางไป เช่น หลงป่า มีสัตว์ป่ามาทำร้าย
หรือได้รับความเจ็บป่วย เป็นต้น ทั้งนี้เชื่อกันว่าในป่ามีผี คือผีเจ้าป่าเจ้าเขาซึ่งจะคอยดูแลสถานที่แห่งนั้นหากมีการละเมิดจะถูกผีป่าทำร้ายได้
ผิดบ้าน คือการล่วงละเมิดกฎของหมู่บ้าน
เช่น การไปตัดไม้ประจำหมู่บ้านที่เรียกกันว่า "ไม้ศรีบ้าน" หรือ "ไม้นามบ้าน" ถือเป็นการผิดบ้าน
จะทำให้สังคมหมู่บ้านเดือดร้อนหรือเกิดเภทภัยขึ้นกับหมู่บ้าน เป็นต้น
ผิดเมือง คือการทำประพฤติผิดรีตคลองของเมือง
ไม่ว่าจะผู้เป็นเจ้าเมือง เสนาอามาตย์หรือไพร่ราษฎรก็ตาม เช่น เจ้าเมืองตัดสินความโดยไม่มีการไต่สวน
ไม่ยุติธรรม เสนาอามาตย์รับสินบนเป็นไส้ศึก การยุยงให้ผู้คนในเมืองเดียวกันแตกแยกฆ่าฟันกัน
ที่เคยเป็นหมู่บ้านแล้วไม่ให้เป็นหมู่บ้าน ที่ใดเคยเป็นสะพานแต่รื้อถอนไม่ให้มีสะพาน
เป็นต้น ความผิดลักษณะเหล่านี้ถือเป็นการผิดเมือง
ผิดกฏ คือการกระทำผิดกฎระเบียบที่ชุมชนหรือบ้านเมืองวางไว้
เช่น กฎของสมาชิกผู้ใช้น้ำในเหมืองฝ่ายเดียวกันจะต้องไปร่วมกันซ่อมแซมเหมืองฝายทุกคน
การใช้น้ำจากเหมืองฝายจะต้องเป็นไปตามกฎ หากมีผู้หนึ่ง ผู้ใดไม่กระทำหรือละเมิดกฏ
จะถือเป็นความผิด จะต้องมีการลงโทษตามกฏเช่นกัน ผิดอาชญา คือการฝ่าฝืนกฎหมายของบ้านเมือง
ในแผ่นดินล้านนาได้มีกฏหมายที่ยึดถือกันแต่เดิมมาชัดเจน บัญญัติมาตั้งแต่สมัยพระเจ้ามังรายปฐมกษัตริย์แห่งเชียงใหม่
เรียกว่า กฏหมายมังรายศาสตร์ซึ่งมีการบัญญัติตัดสินลงโทษผู้ที่กระทำผิดด้านต่างๆ
เช่น การลักขโมยวัวควายสัตว์เลี้ยง การทำร้ายผู้อื่นการล่วงละเมิดประเวณีระหว่างชายหญิง
การทะเลาะขัดแย้งระหว่างบุคคล เป็นต้น
อนึ่งในการกระทำผิดต่าง ๆ ดังกล่าว นอกจากจะนำมาซึ่งความเดือดร้อนต่อบุคคลและชุมชนแล้วความผิดจากการกระทำล่วงละเมิดจารีตประเพณีที่กำหนดไว้โดยทั้งที่รู้หรือไม่รู้ก็ตาม
เชื่อว่าจะนำมาซึ่งความอัปมงคล ความไม่ดีไม่งาม ความพินาศ ความทุกข์หรือกังวลต่าง
ๆ ตามมา ซึ่งเรียกกันว่า ขึด ซึ่งมี ๓ สถานคือ ขึดตกตัว คือ ขึดตกต้องแก่บุคคลผู้เดียว
ขึดตกบ้าน คือขึดตกต้องแก่บุคคลในครอบครัวหรือสถานที่นั้นทุกคน และขึดตกเมือง คือขึดตกต้องแก่คนในเมืองทั้งหมด
